سینمای ایران » چشم‌انداز1398/05/30


نقش خاطره

همچون در یک آینه (۴۸): نگاهی به برخی بازی‌های عزت‌الله انتظامی

شاهپور عظیمی
صادق كرده (1351)

 

برخی نقش‌­های برخی از بازیگران در حافظه‌ی جمعی مخاطبان نقش می­‌بندد و هر زمان كه بنا باشد از این یا آن فیلم یاد كنند، آن را مترادف با نام بازیگر مورد علاقه‌­شان به زبان می­‌آورند. برای ما به عنوان مخاطبان سینمای ایران نام عزت­‌االله انتظامی مترادف برخی از بهترین نقش­‌های سینمای ایران است. از نقش پدر زن مرحوم شده‌ی صادق در صادق كرده (1351) سامری در دایره‌ی مینا (1357) و نقش­‌هایی دیگر تا نقش­‌هایی كه در سینمای بعد از انقلاب بازی كرد و درواقع نامش را در میان ستارگان عالم بازیگری درخشان كرد. مرحوم انتظامی در حاجی واشنگتن (1361) نقش حسین­‌قلی خان را برای ما زنده می­‌كند و این نقش با بازی او به داستان زندگی آدمی بدل می‌­شود كه در دیار فرنگ ابتدا درباغِ سبزش را می­‌بیند و سرانجام در دهلیزهای توهمات خویش فرو می­‌رود و از آن جان به در نمی­‌برد. این نكته گفتنی است كه وی در بسیاری از آثارش به جای خودش حرف زده و با احترام به تمامی دوبلورهایش باید اذعان كرد كه خاصیت صدای خودش در فیلم‌هایی كه خودش به جای خودش حرف زده، بیش­تر نمایان است. برای مثال در همین فیلم علی حاتمی و مشخص‌­تر سكانس شقه كردن گوسفند كه حاجی از تراخم تا روزگار مردم و بی‌كفایتی سردمداران سخن می‌گوید، لحن حماسی انتظامی تأثیرگذاری بسزایی در جذاب شدن این سكانس دارد. او در فیلم دیگر حاتمی كمال­‌الملك (1363) نقشی اساسی ندارد و در دو سكانس زمان حال و زمان گذشته دیده می‌‌شود اما همین حضور كوتاه با دیالوگ­‌هایی درخشان همراه شده كه باعث می­‌شود نقش ناصرالدین شاه با بازی انتظامی آن‌‌چنان در ذهن ما باقی بماند كه بعد­ها در ناصرالدین­‌شاه آكتور سینما (1370) وی بار دیگر در جلد شاهی عاشق پیشه فرو می­‌رود كه عشق گلنار مجنونش می­‌كند و انتظامی در این فیلم بار دیگر در نقش مشد حسن فیلمِ گاو (1348) فرو می­‌رود و سكانس درخشانی خلق می­‌كند كه همراه با سكانس همنشینی­‌اش با شخصیت سید گوزن­ها (1353) یكی از به یادماندنی‌‌ترین بازی­‌های انتظامی است.

خانه‌ی خلوتنقش عباس­‌آقا درخشش یا همان عباس آقا سوپرگوشت در اجاره­‌نشین­‌ها (1365) همچنان یكی از كلیدی­‌ترین و پرآوازه­‌ترین نقش‌­هایی است كه در سینمای ایران سراغ داریم. نقش عباس آقا با بازی انتظامی آدمی از آب در آمده كه برای زیردستانش هارت و پورت می­‌كند اما در برابر ایراز قدرت ضعیف است كه این پژواكی از نقش دبیری در ساخته‌ی ماندگار مهرجویی، هامون (1368) نیز هست. در هر سكانسی كه عباس آقا حضور دارد، یقین داریم كه تضاد شخصیتی او با خودش و دیگران لحظات درخشانی خلق خواهند كرد كه چنین نیز می­‌شود. برخورد عباس آقا با مش میتی (فردوس كاویانی)، استدلالش برای آقای توسلی در گل مالیدن و سطل گذاشتن زیر آب چكه، قدرت نمایی­‌اش در برابر  قندی (اكبر عبدی) و هل دادنش وقتی كه با سر و وضع درب و داغان جلوی آپارتمان ظاهر می­‌شود. شاخ و شانه كشیدن برای آقای سعدی (حسین سرشار) و بازبینی لایه‌ی سه سانتی و جگر زلیخا، لال شدنش در برابر حرف­‌های صد من یك غاز غلام (سیاوش طهمورث)، همه و همه همراه با بازی درخشان و بی­‌بدیل انتظامی ممكن شده‌­اند. همان­طور كه نقش كم اهمیت دبیری در هامون به همت و بازی پرافت و خیز انتظامی به نقشی ماندگار در ذهن هامون­‌بازان و مخاطبان سینمای ایران بدل شده است. نگاه كنیم به نخستین رویارویی دبیری و حمید هامون، حضورش در دادگاه و حتی دبیری در خواب هامون كه به او می­‌گوید مهشید را طلاق ندهد یا سكانس كباب پختن و سیل دیالوگ‌‌های كنایی كه هم شخصیت دبیری را روشن می­‌سازند و هم نگرانی­‌های حمید هامون را برجسته می­‌سازند.

انتظامی در سایه خیال (1369) یكی از آثار كم‌­تر ارج نهاده شده‌ی سینمای ایران نقش كوتاه صاحبخانه‌ی حسین (حسین پناهی) را دارد و در مجموع در سه سكانس ظاهر می­‌شود اما همین حضور كوتاه نشان از نبوغ بازیگری وی دارد. در سكانسی كه با ننه خورشید (حمیده خیر­آبادی) درگیر می­‌شود و كم می­‌آورد یا همان ابتدای فیلم كه می‌­آید كرایه­‌اش را از حسین بگیرد و سر شوخی را با او باز می‌­كند و سرانجام در سكانس مرگش كه نوار صدای بچه­‌اش را در غربت می‌­شنود و خانواده‌­اش را از دست داده می‌­یابد. خانه‌ی خلوت (1370) این فرصت را برایش فراهم آورد تا یكی از بهترین بازی­‌هایش را در سینمای بعد از انقلاب رقم بزند. نقش نویسنده‌­ای كه اكنون خانه‌نشین است و روزگارش را با خیالات و همسر و همسایه­‌اش می­‌گذارند و یادش می­‌ماند وقتی به بانك می­‌رود با كارمند بانك شوخی كند كه «خوش به حالتان، در پول غلت می­‌زنید!» روز فرشته (1372) فرصتی دیگر برای انتظامی بود تا این بار در نقش روح نیمه جان نیت‌الله ظاهر شود و زندگی اطرافیانش را بعد از گذشت زندگی خودش بازشناسی كند. در روسری آبی (1373) در نقش رسول رحمانی ظاهر می‌شود، پیرمردی مایه‌دار كه اكنون و بنا بر عرف جامعه و نه شرع، فرزندانش باید تشخیص دهند كه آیا او به همدمی نیاز دارد یا ندارد اما رسول سرانجان تصمیم می­‌گیرد خودش، برای خودش تصمیم بگیرد و با نوبر كردانی (فاطمه معتمد­آریا) به آرامش می­‌رسد.

خانه­‌ای روی آبخانه­‌ای روی آب (1380) حكایت كارمای زندگی دكتر رضا سپید­بخت (رضا كیانیان) است كه پدرش (انتظامی) را در خانه‌ی سالمندان گذاشته است. انتظامی در این نقش همچنان كوتاه اما پرارج در نقش پیرمردی فرو رفته است كه همه چیزش حاكی از آن است كه هنوز می­ت‌واند روی پای خودش بایستد اما باید باقی مانده‌ی عمرش را دور از خانه و پسرش روزگار بگذراند. انتظامی در جاهایی از سكانس رویارویی‌­اش با رضا كه از گذشته‌ها یاد می­‌كند و ملتمسانه می­‌گوید كه هنوز زنده است و نفس می‌‌كشد، یكی از تأثیرگذارترین بازی­‌هایش را به نمایش می‌‌گذارد. حضور پررنگ او در حُكم (1384) و به عنوان یكی از نقش‌­های اصلی، یكی از واپسین نقش­‌های به یادماندنی انتظامی نیز هست. او در نقش رضا معروفی یكی از بازماندگان روزگار سپری شده‌ی مردم سالخورده را بازی می­‌كند كه باید باور كند حتی در دنیای تبهكاران نیز باید گفت دنیا نگه دارد تا جوان‌­ها سوار شوند. رضا معروفی با بازی انتظامی، شخصیتی است كه در برابر جوان­‌ها با اعتماد به نفس ظاهر می­‌شود و حتی حواسش به جنگ زرده و سفیده‌ی تخم مرغ هست اما در همان حال به یاد گفته­‌ای از صادق هدایت نیز می‌­افتد كه جان آدمی آخرین سرمایه‌ی اوست و اگر لازم شد می­‌تواند آن را به وقتش خرج كند.

عزت­‌الله انتظامی بی‌اغراق یكی از گوهرهای بازیگری در سینمای ایران بوده و هست و هرچند در این مجال كوتاه به تمامی بازی‌‌های درخشانش پرداخته نشد (مانند باز‌ی­‌اش در سریال هزار دستان) اما این نكته‌ی مهم مغفول نمی­‌ماند كه برخی از بازی‌های او را می‌توان در كلاس‌های بازیگری تجزیه و تحلیل كرد و از این جهت به بازیگران تازه­‌نفس معرفی كرد تا بدانند كه بازیگر شدن واجد رنج­‌های فراوانی است كه بزرگانی مانند عزت­‌الله انتظامی بارش را بر دوش كشیده­‌اند تا­ توانسته‌­اند نقش­‌هایی را در خاطره­‌ها ماندگار كنند. یادش گرامی.

کانال تلگرام ماهنامه سینمایی فیلم:

https://telegram.me/filmmagazine

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: