سینمای ایران » نقد و بررسی1398/02/24


یكی از دوهای درجه یك

همچون در یک آینه (۳۵): درباره فردوس كاویانی و بازی‌هایش

شاهپور عظیمی

 

برخی از بازیگران را در ذهن داریم كه هیچ­‌گاه نقش اول بازی نكرده‌­اند و ستاره نبوده‌­اند اما همواره حضورشان را در یاد داریم. در سینمای جهان والتر برنان یكی از آن­‌ها است. بازیگری كه سه‌بار برای بازی در نقش­ مكمل جایزه‌ی اسكار را تصاحب كرد. او همان «استامپی» وردست خوش زبان «دود» (جان وین) در ریوبراوو (1959) و ادی، دستیار هری مورگان (همفری بوگارت) در داشتن و نداشتن (1944) است. در سینمای پیش از انقلاب نیز از این بازیگران كم نداشته‌­ایم از مرحوم تقی ظهوری و محمدعلی تبریزیان (همایون) تا مرحوم میری، مرتضی عقیلی، عنایت بخشی و دیگران و در سینمای بعد از انقلاب از سعید پورصمیمی، شیرین یزدان­بخش، محسن كیایی، سیروس گرجستانی و البته فردوس كاویانی را در ذهن داریم.

فردوس كاویانی، بیش از سینما در تلویزیون توانست توانایی­‌های بازیگری­‌اش را به نمایش بگذارد. شاید نخستین حضورش در تلویزیون را بتوان مجموعه‌ی «محله بروبیا» دانست كه او در نقش دانشمند یونانی یا همان «پدر بزرگوار» و نقش «سركار» ظاهر شد. لحن تؤامان جدی در ظاهر و شوخ در باطن، شاید مهم­‌ترین خصیصه‌ی او در بازی­‌هایش باشد كه آن را بعد­ها و در بسیاری از آثاری كه در آن‌­ها بازی داشته به كار گرفته است. سپس شاهد بازی­‌های گوناگونی در تله­ تئاتر­های تلویزیونی از وی بوده‌­ایم كه هر بار و در هر نقشی توانسته در یاد مخاطبانش بماند. از «راویان اخبار» (1365) تا مجموعه «آینه» (1365) كه در سری اول و دوم آن حضور داشت.

در فیلم «بانو» (1370)فردوس كاویانی در اجاره‌­نشین‌­ها (1365) در نقش «مش مهدی» ظاهر می‌­شود و یكی از به یاد­ماندنی‌­ترین بازی‌­هایش را به نمایش می­‌گذارد. او سركارگر عده­‌ای كارگر است كه آمده‌­اند تا آپارتمانی را كه مشخص نیست صاحبی دارد یا نه تعمیر كند. كاویانی با استفاده از لهجه‌ی شیرین كرمانی و نمایش سادگی آدم‌­های زحمت‌كشی كه از پیچیدگی­‌های آدم‌­های طبقه‌ی متوسط بی‌­خبر هستند؛ نقش مهدی را با ظرافتی مثال­‌زدنی اجرا می­‌كند. نگاه كنیم به ابتدای حضورش در فیلم كه سوار بر كامیون از راه می‌­رسد و در برابر عجله‌ی صاحب‌­كاران سعی دارد با خونسردی كار را پیش ببرد تا این كه مهندس از راه می­‌رسد و از او می‌­پرسد چه می‌­كند و آیا می­‌خواهد از توی اتاق برود توی كوچه كه مش مهدی می‌­گوید «سلام، می­‌خواهیم پنجره بزنیم.» بازگشت مش مهدی و كارگران و گرسنه بودن‌شان و پرسیدن ساعت و سپس فردای آن روز كه عباس‌آقا سوپرگوشت (عزت‌‌الله انتظامی) همه چیز را به هم می‌­ریزد؛ مش مهدی با بازی كاویانی در سكانس پشت بام، كم­‌كم انگار به اعضای آن خانه بدل می‌شود و موقعی كه عباس‌آقا چك­‌ها را از او می­‌گیرد با غر‌و‌لند می‌­گوید كه چرا چك­‌ها را از او نگرفته­‌اند. همچنین بازی او را در سكانسی از فیلم در ذهن داریم كه صاحب‌كاران شبانه به دنبال كامیون آن‌ها افتاده‌­اند و مش مهدی با ترس از آن­‌ها می‌­پرسد كه از جان‌شان چه می­‌خواهند اما وقتی متوجه می­‌شود آن­‌ها كه هستند، دست توی جیبش می‌­كند و می­‌خواهد همان­‌جا حساب را تسویه كند.

كاویانی در نقش آقای ابری در سایه خیال (1369) بار دیگر و در نقشی كوتاه ظاهر شده كه همچنان در حافظه‌ی سینمایی ما به یادگار مانده است. نقش ابری با بازی كاویانی آدمی است از طبقه‌ی متوسط كه دلش با حسین پناهی و حمید (حمید جبلی) است اما توانش را ندارد كه پا از طبقه­‌اش بیرون بگذارد و یا با همسرش مخالفت كند. ابری با بازی كاویانی شخصیتی محافظه‌­كار است كه هم دنبال نوگرایی است و هم نوگرایی بیش از حد را سیاه نمایی ارزیابی می‌­كند. كاویانی در این نقش همچنان از ویژگی بازیگری‌­اش استفاده می‌­كند كه همان نمایش مهربانی و درآنِ واحد نشان دادن روی دیگر سكه و اخم كردن است.

با گوهر خیراندیش در فیلم «میكس» (1378)مجموعه‌ی «همسران» (1375) با بازی فردوس كاویانی از شبكه‌ی دو به نمایش در آمد. او در این مجموعه در نقش كمال و مهرانه مهین ترابی در نقش مهین، نقش زن و مردی را بازی كرده­‌اند كه سن بیش‌­تری نسبت به همسایه­‌شان علی (فرهاد جم) و مریم (الهام پاوه­‌نژاد) دارند و هر بار مشغله‌­هایی را در كنار یكدیگر تجربه می‌كنند. در همان قسمت نخست كه قرار است هر دو همسایه اسباب و اثاثیه‌­شان را بیاورند و همزمان كامیون­‌ها می‌­رسد، كاویانی با ظاهری عصبانی و در حالی كه یقه‌ی علی را گرفته، او را تهدید می­‌كند اما آن­‌هایی كه با بازی كاویانی آشنا هستند، با دیدن این سكانس یادشان می­‌مانند كه هیچ‌گاه او را در نقشی جدی یا به عبارت دقیق­‌تر در نقش فردی خشن و عصبی ندیده‌­اند. كاویانی در این­‌جا نیز از شگرد بازی­‌اش استفاده می‌كند: او حتی عصبانیت را هم با حركات طنز­آمیز بازی م‌ی­كند كه در این میان طنز كلامی، چربش بیش‌­تری دارد. بحث‌­های آقا كمال و همسرش مهین بخش دیگری از وجوه بازیگری كاویانی را به نمایش می­‌گذارد: آدمی كه در ابتدا و با قضاوتی زود­هنگام، بنای مخالفت می­‌گذارد اما وقتی با منطق روبرو می‌­شود كه گاهی همراه با تحكم مهین نیز هست، ناگهان وا می­‌دهد و آرام می‌شود.

در بانو (1370) این بار انگار كاویانی بنا دارد روی دیگر سكه‌ی نقش مش مهدی را به نمایش بگذارد. همراه با قربان سالار (عزت‌الله انتظامی) از آشفتگی روحی خانم خانه استفاده كرده و یكی پس از دیگری وسایل خانه‌­اش را غارت می‌­كند. كاویانی یك‌بار دیگر و در میكس (1378) و در حضوری كوتاه همراه با گوهر خیراندیش بار دیگر فضای فیلم بانو را به بهانه خراب شدن صدای صحنه­‌ای از فیلم خسرو (خسرو شكیبایی) كارگردان سینمای ایران را تكرار می‌­كند كه در همین حضور كوتاه همچنان از طنز زیر‌پوستی بازی­‌اش بهره می‌­گیرد. فردوس كاویانی چند سالی است كه از سینما و تلویزیون به دور مانده است. آخرین بار كه تصویری از او را دیدیم، باورش شاید برای دوستداران بازی­‌های او دشوار بود كه چگونه بازیگر سال­‌های دور نقش‌­هایی به یاد ماندنی به دلیل بیماری از كارش به دور مانده است. در ویدئویی كوتاه كه چندی پیش منتشر شد، تصویرش را بار دیگر دیدیم كه به نسبت گذشته بسیار بهتر به نظر می­‌رسید و به ما وعده داد كه در صورت یافتن نقشی مناسب، آمادگی بازگشت به كار بازیگری را دارد. این فی­‌نفسه خبری خوش برای دوستداران بازی­‌های این بازیگر كهنه‌­كار به شمار می‌­آید. فردوس كاویانی و كاویانی‌­های دیگر كه این سال­‌ها ك‌م­تر به بازیگری می‌­پردازند، بی‌اغراق در شمار سرمایه­‌های سینما محسوب می‌­شوند. قدرشان را بدانیم و بدانید.

کانال تلگرام ماهنامه سینمایی فیلم:

https://telegram.me/filmmagazine

آرشیو

سینماهای تهران


سینمای شهرستانها


آرشیوتان را کامل کنید


شماره‌های موجود


خبرنامه

به خبرنامه ماهنامه فیلم بپیوندید: